Zakład Ubezpieczeń Społecznych zapowiedział zaostrzenie zasad kontroli zwolnień lekarskich po nowelizacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nowe przepisy zostały podpisane 7 stycznia, a ZUS przedstawił ramowy harmonogram ich wejścia w życie, enguide.pl podaje, powołując się na dziennik.pl.
- Nowe uprawnienia ZUS w kontroli zwolnień, także z tytułu opieki
- Kontrola wykorzystywania L4: nowe zasady po trzech miesiącach
- Praca i aktywność na zwolnieniu: doprecyzowane definicje i ryzyko utraty zasiłku
- Zmiany w orzecznictwie: nowe role i nowe zasady wynagradzania
- Od 2027 roku: praca w jednym miejscu, zwolnienie w drugim i e-wizyty
Część regulacji zacznie obowiązywać krótko po publikacji ustawy, inne przewidziano dopiero na 2027 rok. Zmiany mają dotyczyć nie tylko klasycznych zwolnień chorobowych, ale także zwolnień wystawianych z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny.
W komunikacie wskazano, że ustawa nie została jeszcze ogłoszona w Dzienniku Ustaw, co jest kluczowe dla liczenia terminów. ZUS podkreślił, że pierwsze przepisy mają wejść w życie po 14 dniach od ogłoszenia. Będą one związane z kontrolą prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz zasadami wystawiania zaświadczeń. To oznacza, że część zmian może ruszyć stosunkowo szybko, a ubezpieczeni oraz lekarze odczują je wcześniej, niż wiele osób zakłada.
Nowe uprawnienia ZUS w kontroli zwolnień, także z tytułu opieki
Jedną z ważniejszych nowości ma być jednoznaczne wskazanie uprawnienia ZUS do kontrolowania zwolnień wystawianych z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Dotąd najwięcej uwagi skupiało się na zwolnieniach związanych z chorobą ubezpieczonego, natomiast teraz zakres ma zostać wyraźnie rozszerzony. ZUS zyska też możliwość żądania od ubezpieczonego wyjaśnień oraz informacji potrzebnych do przeprowadzenia kontroli zaświadczenia. W praktyce może to oznaczać częstsze wezwania do złożenia wyjaśnień, zwłaszcza gdy pojawią się wątpliwości co do zasadności lub sposobu wykorzystania zwolnienia.
Doprecyzowano również, jakie działania ZUS może podejmować, gdy stwierdzi nieprawidłowości w wystawianiu zwolnień. Wśród wskazywanych rozwiązań jest możliwość udostępniania właściwym jednostkom samorządu zawodowego lekarzy i lekarzy dentystów danych, informacji oraz dokumentów zgromadzonych przez ZUS. Ma to służyć postępowaniom dotyczącym odpowiedzialności zawodowej, jeśli kontrola wykaże naruszenia. Jednocześnie przewidziano rozwiązania dotyczące postępowań w sprawie cofnięcia upoważnienia do wystawiania zaświadczeń lekarskich, gdy skala lub charakter problemu będzie poważny.
Kontrola wykorzystywania L4: nowe zasady po trzech miesiącach
Kolejny etap zmian ma wejść w życie po upływie trzech miesięcy od ogłoszenia ustawy. Wtedy zaczną obowiązywać nowe zasady przeprowadzania kontroli wykorzystywania zwolnień lekarskich zgodnie z ich celem. ZUS wskazuje, że kontrolę nadal będą mogli prowadzić zarówno płatnicy składek, jak i sam Zakład, ale procedury i uprawnienia kontrolujących mają być bardziej precyzyjnie opisane. Zakres kontroli ma obejmować zarówno zwolnienia z powodu choroby, jak i zwolnienia z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny.
Kontrolą mają zostać objęte również osoby, które przebywają na zwolnieniu już po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego. Kontrolerzy mają mieć prawo do wylegitymowania kontrolowanego w celu ustalenia tożsamości, co ma ograniczyć spory co do tego, kogo dotyczyła kontrola. Przewidziano także uprawnienie do wejścia do miejsca przeprowadzania kontroli oraz do odbierania informacji od osoby kontrolowanej. Dodatkowo informacje mogą być pozyskiwane od płatnika składek oraz od lekarza leczącego, co ma ułatwić weryfikację wątpliwych przypadków.
Praca i aktywność na zwolnieniu: doprecyzowane definicje i ryzyko utraty zasiłku
ZUS zaznacza, że nie zmieni się podstawowa zasada dotycząca pracy zarobkowej podczas L4. Jeśli ubezpieczony w okresie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową, traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia. Nowością ma być natomiast doprecyzowanie drugiej przesłanki utraty prawa do świadczenia, czyli podejmowania aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. To właśnie ta część budzi najwięcej pytań, bo dotyczy codziennych zachowań, które mogą zostać różnie ocenione.
W przepisach mają pojawić się dwie definicje: „pracy zarobkowej” oraz „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Pracą zarobkową ma być każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od podstawy prawnej, co zamyka drogę do tłumaczeń, że „to nie była umowa o pracę”. Jednocześnie wyłączone mają być czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności, przy czym zastrzeżono, że nie może to być polecenie pracodawcy. Aktywność niezgodna z celem zwolnienia ma obejmować działania utrudniające lub wydłużające leczenie albo rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności życia codziennego oraz wspomnianych czynności incydentalnych.
Zmiany w orzecznictwie: nowe role i nowe zasady wynagradzania
Nowelizacja przewiduje także pakiet zmian dotyczący lekarzy orzeczników ZUS oraz organizacji orzekania. Wśród zapowiadanych rozwiązań wskazano możliwość zatrudniania – co do zasady – lekarzy bez tytułu specjalisty. Równolegle przewidziano możliwość wydawania orzeczeń w określonych rodzajach spraw także przez pielęgniarki, pielęgniarzy oraz fizjoterapeutów, w zakresie związanym z ich kompetencjami. To ma odciążyć system i przyspieszyć rozpatrywanie części spraw, choć jednocześnie może wymagać dopracowania procedur, by uniknąć rozbieżności w interpretacji.
Zmienić mają się również zasady ustalania wynagrodzenia zasadniczego kadry medycznej zatrudnionej na umowach o pracę. ZUS przewiduje też możliwość zawierania umów o świadczenie usług przez lekarzy orzeczników i inne osoby wykonujące samodzielny zawód medyczny, takie jak fizjoterapeuci. Jednocześnie wskazano, że kluczowe funkcje w strukturze medycznej Zakładu, w tym naczelne stanowiska oraz lekarze inspektorzy nadzoru, mają być zatrudniani wyłącznie na podstawie umowy o pracę. Ma to uporządkować system zarządzania i odpowiedzialności.
Od 2027 roku: praca w jednym miejscu, zwolnienie w drugim i e-wizyty
Najbardziej daleko idące zmiany przewidziano na początek 2027 roku. Wtedy mają wejść w życie przepisy, zgodnie z którymi lekarz nie będzie miał obowiązku wystawienia zwolnienia z określonego tytułu, jeśli praca zarobkowa w jednym miejscu może być wykonywana ze względu na jej rodzaj. W praktyce oznacza to możliwość korzystania ze zwolnienia w jednym miejscu zatrudnienia, przy jednoczesnym wykonywaniu pracy w innym, o ile stan zdrowia i charakter obowiązków na to pozwalają. To rozwiązanie ma porządkować sytuacje osób łączących różne formy aktywności zawodowej.
W tym samym terminie mają zacząć obowiązywać także bardziej szczegółowe zasady dostępu ZUS do dokumentacji medycznej podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, m.in. w związku z kontrolą wykorzystania zwolnień. Podmiot, który otrzyma wniosek ZUS, ma być zobowiązany do udostępnienia dokumentacji w ciągu 14 dni od otrzymania wniosku. Ujednolicone mają zostać również zasady i tryb wydawania orzeczeń, w tym wprowadzenie maksymalnego terminu 30 dni na wydanie orzeczenia. Dodatkowo przewidziano jednoosobowe orzekanie we wszystkich przypadkach, z możliwością skierowania szczególnie skomplikowanych spraw do ponownego rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników.
Istotną zmianą ma być także możliwość przeprowadzania badania w celu wydania orzeczenia w formie e-wizyty. To rozwiązanie ma usprawnić procedury, zwłaszcza gdy dojazd lub stan zdrowia utrudniają osobiste stawiennictwo. Jednocześnie wymaga to jasnych standardów, aby zdalna forma badania nie obniżała jakości oceny. ZUS zapowiada, że nowe zasady mają poprawić efektywność systemu i ograniczyć nadużycia, ale dla wielu ubezpieczonych kluczowe będzie to, jak przepisy będą stosowane w praktyce. Harmonogram pokazuje, że 2026 przyniesie wzmocnienie kontroli, a 2027 – przebudowę całego modelu orzekania i dostępu do informacji.
