Zielone światło w Brukseli dla umowy UE–Mercosur. Со przewiduje i jakie będą skutki dla Polski

Bruksela zrobiła kolejny, bardzo konkretny krok w stronę umowy handlowej z południowoamerykańskim Mercosurem. W piątek Rada UE poparła podpisanie porozumienia o wolnym handlu, choć Polska i część państw członkowskich były przeciw, enguide.pl  podaje, powołując się na businessinsider.com.pl.

Decyzja otwiera drogę do podpisania dokumentu, które – według wcześniejszych zapowiedzi – ma nastąpić w poniedziałek w Paragwaju. To porozumienie od lat budzi emocje, bo dotyka jednocześnie przemysłu, rolnictwa i bezpieczeństwa łańcuchów dostaw. Poniżej wyjaśniamy, co dokładnie ma zmienić umowa, dlaczego Komisja Europejska tak mocno ją forsowała i jakie mogą być konsekwencje dla Polski.

W tle tej decyzji trwa ostry spór o to, czy w bilansie zysków i strat przeważą korzyści gospodarcze, czy ryzyko dla wrażliwych sektorów, zwłaszcza rolnictwa. Zwolennicy wskazują na ogromny rynek zbytu w Ameryce Południowej i wysokie bariery celne, które dziś utrudniają sprzedaż unijnych towarów. Przeciwnicy mówią o nierównych warunkach konkurencji i obawach o napływ tańszej żywności. W Polsce temat stał się szczególnie gorący, bo protesty rolników przeciwko umowie są regularnie widoczne w przestrzeni publicznej. Jednocześnie część analiz rządowych podkreśla potencjalne plusy dla eksporterów i firm usługowych.

Czym jest Mercosur i dlaczego UE chce tej umowy

Mercosur, czyli Wspólny Rynek Południa, tworzą Brazylia, Argentyna, Paragwaj i Urugwaj. Blok powstał w 1991 roku i obejmuje łącznie około 270 mln mieszkańców, a roczny PKB państw Mercosuru szacowany jest na 2,7 bln euro. Dla Unii to partner o dużej skali, ale jednocześnie rynek, na którym wciąż działają wysokie bariery taryfowe. Komisja Europejska od dawna traktuje tę umowę jako „brakujący element” globalnej układanki handlowej UE. W argumentacji Brukseli chodzi nie tylko o handel, lecz także o konkurencyjność i wzmocnienie pozycji gospodarczej Unii w świecie rosnącej rywalizacji i protekcjonizmu.

Wartość eksportu UE do państw Mercosuru wynosi obecnie 84 mld euro, a Komisja ocenia, że potencjał wzrostu jest duży. Szacunki mówią o możliwości zwiększenia eksportu z UE do Mercosuru nawet o kilkanaście miliardów euro rocznie. Według danych KE ponad 30 tys. małych firm z Unii eksportuje już do tych krajów, a łącznie unijny eksport do Mercosuru ma wspierać 756 tys. miejsc pracy w UE. W ocenie zwolenników porozumienia to realne argumenty, które mają uzasadniać polityczny nacisk na dopięcie negocjacji. Krytycy odpowiadają, że te korzyści nie rozkładają się równomiernie między sektorami i państwami.

Najważniejsze cele porozumienia: cła, rynek zamówień i ochrona produktów

Dziś Mercosur chroni swój rynek wysokimi cłami na wiele kluczowych grup towarów. Stawki wynoszą m.in. 35 proc. na części samochodowe, 20 proc. na maszyny, 18 proc. na chemikalia i 14 proc. na produkty farmaceutyczne. Po wejściu umowy w życie zniesienie tych barier ma pozwolić eksporterom z UE zaoszczędzić ponad 4 mld euro rocznie. Porozumienie ma znieść cła na 91 proc. wszystkich produktów, co w praktyce oznacza mocne poszerzenie dostępu do rynku. Z perspektywy przemysłu taki efekt jest szczególnie ważny, bo marże w wielu branżach są wrażliwe na koszty handlu i łańcuchów dostaw.

Umowa ma też otworzyć nowe możliwości w obszarze zamówień publicznych. Unijne przedsiębiorstwa będą mogły ubiegać się o kontrakty na równych zasadach z firmami z państw Mercosuru, co dziś nie jest standardem. Dodatkowo Komisja zakłada wzrost eksportu żywności z UE poprzez obniżenie wysokich ceł na wybrane produkty. Obecne taryfy w Mercosurze to m.in. 28 proc. na produkty mleczne, 20 proc. na czekoladę i wyroby cukiernicze, 35 proc. na napoje spirytusowe oraz 27 proc. na wina. W pakiecie jest również ochrona ponad 340 tradycyjnych produktów UE z oznaczeniem geograficznym, aby ograniczyć podrabianie i wykorzystywanie nazw chronionych.

Polska w tej układance: ile handlujemy i gdzie są szanse na wzrost

Według Komisji Europejskiej porozumienie ma ułatwić polskim firmom – w tym małym przedsiębiorstwom – prowadzenie działalności w krajach Mercosuru. W praktyce chodzi o prostszy dostęp do rynku, niższe koszty wynikające z ceł oraz łatwiejsze oferowanie usług. KE zwraca uwagę, że 3,2 mln miejsc pracy w Polsce, czyli około jedna szósta, jest wspieranych przez eksport Polski i UE do reszty świata. Dziś wartość wymiany handlowej między Polską a Mercosurem to około 4 mld euro. Różnica między skalą rynku a obecnymi wynikami ma być argumentem, że jest przestrzeń do wzrostu.

W danych przywoływanych przez KE widać konkretne kategorie towarów, które mogą zyskać na niższych stawkach. W 2024 roku eksport maszyn i sprzętu elektrycznego z Polski do krajów Mercosuru wyniósł 449 mln euro, a środki transportu – 77 mln euro. Cła dla tych kategorii mają być stopniowo znoszone dla większości produktów, co ma poprawić konkurencyjność polskiej oferty. Z kolei cła na chemikalia i farmaceutyki mają zniknąć przy eksporcie o wartości 160 mln euro, podobnie jak bariery w przypadku gumy i tworzyw sztucznych, gdzie eksport szacowany jest na 80 mln euro. To zestaw liczb, który pokazuje, że porozumienie dotyczy nie tylko rolnictwa, ale też przemysłu i przetwórstwa.

Jakie sektory w Polsce mogą skorzystać najbardziej, a gdzie rośnie niepokój

Choć polski rząd oficjalnie sprzeciwiał się umowie, na stronie trade.gov.pl administrowanej przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii wskazano potencjalne korzyści dla gospodarki. Zwrócono uwagę, że udział Polski w eksporcie do krajów Mercosuru wynosi dziś około 0,4 proc., ale istnieje realna szansa na znaczący wzrost obrotów. Największy potencjał ma być widoczny w przemyśle motoryzacyjnym i maszynowym, w tym u producentów części samochodowych oraz maszyn rolniczych i przemysłowych. Perspektywiczne są też branże farmaceutyczna i kosmetyczna, które zyskują na likwidacji ceł i barier. Wskazuje się również na możliwy wzrost eksportu usług IT oraz nowoczesnych technologii, bo cyfryzacja i e-biznes w państwach Mercosuru mają szybko przyspieszać.

W tej samej logice pojawia się argument o „efekcie pośrednim” przez łańcuch dostaw z Niemcami. W opracowaniu podkreślono, że największym beneficjentem umowy może być niemiecki przemysł motoryzacyjny, ale Polska – jako istotny dostawca części i podzespołów – także może skorzystać. Ma to oznaczać ochronę miejsc pracy w krajowych zakładach i większą stabilność produkcji, nawet w warunkach słabszej koniunktury w Niemczech. Jednocześnie autorzy zwracają uwagę, że kluczowe będzie wsparcie sektorów rolnych najbardziej narażonych na konkurencję oraz narzędzia podnoszenia ich konkurencyjności. To właśnie na styku tych dwóch światów – przemysłu i rolnictwa – rodzi się największe napięcie polityczne wokół umowy.

Rolnictwo i kontyngenty: czego obawiają się producenci i co obiecuje Komisja

Przeciwko umowie protestują rolnicy m.in. w Polsce i we Francji, a w Polsce szczególnie wrażliwe czują się branża drobiarska i producenci wołowiny. Mercosur, zwłaszcza Brazylia, jest postrzegany jako bardzo silny gracz w tych segmentach, co napędza obawy o presję cenową. W badaniu IBRiS na zlecenie „Polityki rolnej” – przeprowadzonym na 1068 respondentach – 89,9 proc. ankietowanych uznało, że polski rząd powinien chronić interesy polskich rolników w związku z umową. Z tego 70,5 proc. odpowiedziało „zdecydowanie tak”, a 19,4 proc. „raczej tak”, podczas gdy odpowiedź „nie” wskazało 7,9 proc. Wynik pokazuje, że społecznie temat jest bardzo wrażliwy i może mieć konsekwencje w krajowej debacie.

Komisja Europejska odpowiada, że dostęp do rynku UE dla wrażliwych produktów rolno-spożywczych ma być „bardzo ograniczony” i obudowany limitami. Wprowadzono kontyngenty na ilości importu z preferencyjnymi cłami: 99 tys. ton wołowiny, co ma odpowiadać 1,5 proc. całkowitej produkcji UE, 25 tys. ton wieprzowiny – 0,1 proc. produkcji UE oraz 180 tys. ton drobiu – 1,3 proc. rocznej produkcji UE. Dodatkowo umowa ma zawierać klauzule ochronne na wypadek nagłego wzrostu importu wrażliwych produktów, m.in. wołowiny, drobiu, miodu, jaj, etanolu i cukru. Komisja zapowiada monitorowanie rynku i raportowanie co sześć miesięcy wpływu importu na rynki UE, a w razie ryzyka – możliwość czasowego wycofania preferencji taryfowych.

Żywność, standardy i oznaczenia geograficzne: co ma się zmienić w praktyce

W strukturze eksportu UE do Mercosuru produkty rolno-spożywcze stanowią dziś jedynie około 5 proc. Bruksela tłumaczy to wysokimi cłami, które w Mercosurze mogą sięgać nawet 55 proc. na żywność z UE, co skutecznie ogranicza konkurencyjność unijnych producentów. Umowa ma te bariery znieść, co ma otworzyć rynek dla eksportu europejskich produktów spożywczych. Jednocześnie podkreśla się, że każdy produkt wprowadzany na rynek UE nadal będzie musiał spełniać unijne normy bezpieczeństwa żywności. Porozumienie ma też potwierdzać zasadę ostrożności, czyli możliwość wprowadzania środków ochronnych dla zdrowia ludzi, zwierząt i roślin, nawet gdy dane naukowe nie są jednoznaczne.

Wątek jakości i ochrony marek wraca w kontekście oznaczeń geograficznych. Umowa ma zapewniać ochronę 344 produktom spożywczym i napojom z UE przed podrabianiem w krajach Mercosuru. W przypadku Polski ochroną mają zostać objęte dwa oznaczenia geograficzne: Polska Wódka i Żubrówka. To niewiele w porównaniu z całym pakietem UE, ale w debacie pojawia się argument, że ochrona takich nazw ma wymierną wartość rynkową. Komisja wskazuje, że produkty chronione oznaczeniem geograficznym potrafią osiągać ceny dwa–trzy razy wyższe niż produkty niechronione, co przekłada się na marże i wizerunek.

Surowce krytyczne i łańcuchy dostaw: dlaczego to dziś ważny element umowy

Jednym z częściej podnoszonych argumentów za porozumieniem jest dostęp do surowców krytycznych i większa przewidywalność łańcuchów dostaw. Komisja Europejska podkreśla, że umowa obniży cła na surowce krytyczne i produkty pochodne, zachęcając państwa Mercosuru do eksportu do Unii i obniżając koszty importu. W narracji Brukseli to element kluczowy dla zielonej i cyfrowej transformacji UE, bo technologie przyszłości opierają się na stabilnych dostawach konkretnych materiałów. W praktyce chodzi o zmniejszenie ryzyka zależności od ograniczonej liczby dostawców na świecie. W świecie rosnącej rywalizacji mocarstw to argument, który ma znaczenie nie tylko gospodarcze, ale też strategiczne.

Jednocześnie pojawia się głos, że skutki makroekonomiczne mogą być umiarkowane. W przywoływanych analizach wskazywano, że państwa Mercosuru odpowiadają za około 2 proc. eksportu UE i około 2 proc. importu do Unii, więc umowa nie zmieni całej gospodarki jednym ruchem. Zwolennicy odpowiadają jednak, że w obecnych realiach geopolitycznych trudno „odpuścić” takie partnerstwo, bo liczy się dywersyfikacja rynków i dostaw. W tej logice umowa UE–Mercosur jest jednym z narzędzi budowania odporności gospodarczej, nawet jeśli nie przyniesie spektakularnego skoku wskaźników. Dla Polski spór sprowadza się więc do pytania, jak wzmocnić eksport i przemysł, nie zostawiając rolnictwa bez realnych zabezpieczeń.