Obywatele Ukrainy ze statusem UKR, którzy chcą się dobrowolnie ubezpieczyć w NFZ, muszą liczyć się z jednorazową opłatą dodatkową. Z sygnałów do Rzecznika Praw Obywatelskich wynika, że może to być nawet 17–18 tys. zł. NFZ w odpowiedzi z 2 października 2026 r. podtrzymał swoje stanowisko, ale przypomniał, że opłatę można rozłożyć na raty albo poprosić o odstąpienie od niej.
Sprawę opisuje Rzecznik Praw Obywatelskich na stronie BIP RPO: dobrowolne ubezpieczenia zdrowotne obywateli Ukrainy, gdzie opublikowano też odpowiedź NFZ z 2 października 2026 r. Zasady opłaty i stawki podaje NFZ na stronie o dobrowolnym ubezpieczeniu.
Najważniejsze
- NFZ uznaje czas leczenia na podstawie specustawy (do 5 marca 2026 r.) za okres bez ubezpieczenia.
- Opłata dodatkowa wynosi od 20% do 200% podstawy składki. Najwyższa stawka to w III kwartale 2026 r. ok. 18,8 tys. zł.
- Można złożyć wniosek o raty (do 12) lub o odstąpienie od opłaty, jeśli sytuacja życiowa jest trudna.
Skąd w ogóle ta opłata?
Do 5 marca 2026 r. obywatele Ukrainy z legalnym pobytem korzystali z leczenia na NFZ na podstawie art. 37 specustawy, podobnie jak osoby ubezpieczone. Ten przepis przestał działać. Kto nie ma dziś innego tytułu do ubezpieczenia (np. pracy na umowę albo statusu członka rodziny osoby ubezpieczonej), może podpisać z NFZ umowę o dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne.
Tu pojawia się art. 68 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Jeśli ktoś przez dłużej niż 3 miesiące nie był ubezpieczony w Polsce, przed podpisaniem umowy płaci opłatę dodatkową. Jej wysokość zależy od tego, jak długa była przerwa. NFZ pisze w odpowiedzi do RPO, że sytuacja osób ze statusem UKR „nie powinna być zrównana” z sytuacją osób ubezpieczonych. Dlatego oddziały NFZ nie liczą okresu specustawy jako okresu ubezpieczenia.
Ile wynosi opłata dodatkowa?
Opłatę liczy się jako procent podstawy wymiaru składki. Minimalną podstawą jest przeciętne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw z poprzedniego kwartału. Dla umów zawieranych w III kwartale 2026 r. była to kwota 9396,33 zł. Poniżej stawki podane przez NFZ dla tej podstawy:
| Przerwa w ubezpieczeniu | Stawka | Kwota (podstawa III kw. 2026) | Maks. liczba rat |
|---|---|---|---|
| od 3 miesięcy do 1 roku | 20% | 1879,27 zł | bez rat |
| powyżej 1 roku do 2 lat | 50% | 4698,16 zł | 3 |
| powyżej 2 do 5 lat | 100% | 9396,33 zł | 6 |
| powyżej 5 do 10 lat | 150% | 14 094,50 zł | 9 |
| powyżej 10 lat | 200% | 18 792,66 zł | 12 |
Kwoty 17–18 tys. zł, o których piszą osoby zgłaszające się do RPO, odpowiadają najwyższej stawce. To, którą stawkę NFZ zastosuje, zależy od indywidualnej historii ubezpieczenia. Od października podstawa się zmienia, bo GUS publikuje nowe dane o wynagrodzeniach za III kwartał. Aktualne kwoty warto sprawdzić w swoim oddziale NFZ.
Opłata dodatkowa to nie wszystko. Po podpisaniu umowy co miesiąc płaci się składkę 9% podstawy. Dla lipca, sierpnia i września 2026 r. minimalna składka wynosiła 845,67 zł miesięcznie. Termin płatności to 20. dzień następnego miesiąca.
Co mówią RPO i NFZ?
Rzecznik nie kwestionuje, że opłata wynika z przepisów. Ma jednak wątpliwości, czy powinna obejmować osoby, które do 5 marca 2026 r. legalnie leczyły się na podstawie specustawy. Pyta też, czy da się zapisać do dobrowolnego ubezpieczenia i płacić tylko bieżące składki.
- 3 kwietnia 2026 r. – pierwsze pismo RPO do prezesa NFZ.
- 5 maja 2026 r. – odpowiedź NFZ: w uzasadnionych przypadkach można złożyć wniosek o odstąpienie od opłaty albo raty.
- 9 września 2026 r. – drugie pismo, podpisane przez zastępcę RPO Adama Krzywonia. Dotyczy m.in. jednolitej praktyki oddziałów NFZ.
- 2 października 2026 r. – NFZ podtrzymuje stanowisko i informuje, że wydał oddziałom wytyczne dotyczące art. 68 ust. 11.
Sprawa nie jest zamknięta. RPO może dalej pytać NFZ lub ministerstwo, ale na dziś obowiązuje interpretacja Funduszu.
Jak poprosić o raty albo zwolnienie?
Podstawą jest art. 68 ust. 11 ustawy. NFZ może, na wniosek, odstąpić od pobrania opłaty albo rozłożyć ją na raty miesięczne, maksymalnie 12. Decyzja jest uznaniowa, czyli zależy od oceny konkretnej sprawy. W praktyce wygląda to tak:
- Wniosek składasz w oddziale wojewódzkim NFZ właściwym dla miejsca zamieszkania – osobiście, pocztą lub przez e-Doręczenia.
- Opisujesz swoją sytuację: materialną, rodzinną, zdrowotną albo inne trudne okoliczności. Dołącz dokumenty, które to potwierdzają.
- Jeśli NFZ się zgodzi, płacisz opłatę (całą lub pierwszą ratę) przed podpisaniem umowy i dołączasz potwierdzenie przelewu.
- Po podpisaniu umowy masz 7 dni na zgłoszenie do ZUS na druku ZUS ZZA z kodem tytułu 24 10 XX.
Do wniosku o umowę potrzebny jest dokument tożsamości, formularz NFZ (w dwóch egzemplarzach) i – jeśli ktoś wcześniej pracował – dokument o zakończeniu ostatniego ubezpieczenia, np. świadectwo pracy.
Kogo to nie dotyczy?
Opłata dotyczy tylko dobrowolnego ubezpieczenia. Osoba, która pracuje na umowę o pracę, umowę zlecenia albo prowadzi firmę, jest zwykle zgłaszana do ubezpieczenia zdrowotnego z tego tytułu. Członka rodziny może też zgłosić osoba ubezpieczona. Dlatego przed zapłatą kilku tysięcy złotych warto sprawdzić, czy nie masz innej drogi do ubezpieczenia. Legalna praca to też temat kontroli – opisujemy, co sprawdza Straż Graniczna przy kontroli pracy cudzoziemców.
Rodzice, którzy załatwiają jednocześnie sprawy pobytowe dzieci, znajdą u nas instrukcję, jak złożyć wniosek o pobyt dla dziecka w systemie MOS.
Ten tekst nie jest poradą prawną. Przepisy i kwoty mogą się zmienić, a decyzje NFZ zapadają indywidualnie. W konkretnej sprawie skontaktuj się z oddziałem wojewódzkim NFZ lub z prawnikiem; skargę w sprawie naruszenia praw można też złożyć do RPO.
Fot.: gmach przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, siedziba centrali NFZ. Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 PL, Wikimedia Commons.
