Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie

ME/CFS nie oznacza zwykłego przemęczenia. Choroba może prowadzić do silnego wyczerpania, zaburzeń koncentracji, bólu i pogorszenia stanu po nawet niewielkim wysiłku.

Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie

Zespół chronicznego zmęczenia może odebrać możliwość pracy, nauki, aktywności fizycznej, a w najcięższych przypadkach także samodzielnego wykonywania podstawowych czynności. Nie chodzi przy tym o senność po nieprzespanej nocy ani o przemęczenie po intensywnym tygodniu. U części chorych nawet niewielka aktywność prowadzi do pogorszenia, które pojawia się dopiero następnego dnia i utrzymuje znacznie dłużej niż sam wysiłek,  enguide.pl  podaje, powołując się nа onet.pl.

Dr Gerald Coakley, konsultant reumatologii zajmujący się pacjentami z tym schorzeniem od około 25 lat, zwraca uwagę na problem bagatelizowania objawów. Przez ponad dwie dekady pracował jako konsultant w Queen Elizabeth Hospital w Woolwich, a od 2001 roku prowadzi specjalistyczną The Fatigue Clinic. W latach 2019–2022 był również przewodniczącym komisji edukacji i szkoleń Brytyjskiego Towarzystwa Reumatologicznego.

Dr Gerald Coakley podkreśla, że osoby z ME/CFS zbyt często są traktowane jak symulanci, mimo że choroba może prowadzić do poważnej niepełnosprawności.

ME/CFS to coś więcej niż ciągłe zmęczenie

Pod nazwą ME/CFS kryje się encefalopatia mialgiczna, określana także jako zespół chronicznego zmęczenia. Charakterystyczne jest długotrwałe wyczerpanie fizyczne i psychiczne, którego zwykły odpoczynek nie usuwa. Choroba może ograniczać wykonywanie codziennych czynności w stopniu nieporównywalnym ze zwykłym przemęczeniem.

Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie
Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie

Według opisu przedstawionego przez dr. Coakleya szczególnie ciężko chorzy mogą mieć problemy z samodzielnym jedzeniem, myciem się, poruszaniem, a nawet tolerowaniem światła i dźwięków. U innych przebieg jest łagodniejszy, a nasilenie dolegliwości zmienia się w czasie. Okresy względnej poprawy mogą przeplatać się z nawrotami.

Zmęczenie w ME/CFS nie znika po jednej spokojnej nocy. Czasem dzień rozpoczyna się względnie dobrze, a pogorszenie pojawia się dopiero po wykonaniu kilku zwyczajnych czynności. Organizm może potrzebować wielu dni, aby wrócić do wcześniejszego poziomu funkcjonowania.

Jedną z cech odróżniających chorobę od typowego zmęczenia jest reakcja na aktywność.

CechaZwykłe zmęczenieME/CFS
Odpoczynekzazwyczaj przynosi wyraźną poprawęmoże nie usuwać wyczerpania
Aktywnośćzmęczenie zwykle odpowiada wysiłkowinawet niewielka aktywność może wywołać silne pogorszenie
Czas pogorszenianajczęściej bezpośrednio po wysiłkumoże pojawić się dzień lub dwa później
Koncentracjazwykle poprawia się po odpoczynkuproblemy poznawcze mogą utrzymywać się dłużej
Codzienne funkcjonowanienajczęściej pozostaje możliwemoże zostać poważnie ograniczone

Objawy zespołu chronicznego zmęczenia mogą dotyczyć całego organizmu

Najbardziej charakterystyczne objawy ME/CFS nie ograniczają się do braku energii. Pacjenci opisują równocześnie zaburzenia snu, ból, problemy z pamięcią i koncentracją oraz nieprawidłową reakcję organizmu na wysiłek.

Do często opisywanych dolegliwości należą:

  • skrajne wyczerpanie fizyczne i psychiczne, które nie ustępuje po odpoczynku;
  • mgła mózgowa, problemy z koncentracją, pamięcią i doborem słów;
  • przewlekłe bóle mięśni, bóle głowy oraz niewyjaśniony ból układu mięśniowo-szkieletowego;
  • bezsenność albo przeciwnie, bardzo długie okresy snu;
  • zawroty głowy, kołatanie serca lub osłabienie po przyjęciu pozycji stojącej;
  • wyraźne pogorszenie po aktywności fizycznej, umysłowej albo emocjonalnej.

U części pacjentów pojawia się nietolerancja ortostatyczna. Wstanie z łóżka lub dłuższe pozostawanie w pozycji stojącej może powodować zawroty głowy, przyspieszenie akcji serca, a czasem omdlenie. Wśród możliwych współistniejących problemów wymieniany jest zespół tachykardii ortostatycznej PoTS, którego symptomy często łagodnieją po położeniu się.

W ocenie dr. Coakleya jednym z największych problemów jest brak prostego badania laboratoryjnego, które jednoznacznie potwierdzałoby ME/CFS.

Pogorszenie po wysiłku jest jednym z najważniejszych sygnałów

Szczególną cechą choroby jest złe samopoczucie po wysiłku, określane skrótem PEM. Nie musi ono wystąpić natychmiast. Pacjent może zrobić zakupy, odbyć dłuższą rozmowę, pracować przy komputerze lub wykonać ćwiczenie, a wyraźne zaostrzenie dolegliwości odczuć dopiero po kilkunastu godzinach albo następnego dnia.

PEM może obejmować zarówno nasilenie wyczerpania, jak i bólu, problemów poznawczych czy zaburzeń snu. Według opisu klinicznego powrót do wcześniejszego poziomu funkcjonowania bywa kwestią kilku dni, a czasami tygodni.

To właśnie opóźniona reakcja organizmu potrafi utrudniać ocenę własnych możliwości. Lepszy dzień może skłonić chorego do nadrobienia zaległości. Następstwem bywa kolejny okres znacznego pogorszenia.

Taki schemat określa się czasem jako „boom-and-bust”: po krótkim okresie większej aktywności następuje załamanie i konieczność ograniczenia codziennych zajęć. Dlatego podejście polegające na konsekwentnym „przełamywaniu zmęczenia” nie jest przez dr. Coakleya uznawane za właściwą strategię.

Co może wywołać zespół chronicznego zmęczenia

Jednej, potwierdzonej przyczyny ME/CFS nadal nie wskazano. Dr Coakley uważa, że pod wspólną nazwą może kryć się grupa zaburzeń prowadzących do podobnego zestawu objawów. W swojej praktyce opisuje problem za pomocą trzech kategorii: czynników predysponujących, wywołujących oraz utrwalających chorobę.

Do potencjalnych czynników wyzwalających zaliczane są niektóre infekcje. W materiale wymieniono między innymi wirusa Epsteina-Barr, boreliozę, gorączkę Q oraz COVID-19. Część pacjentów wiąże początek choroby właśnie z okresem po przebytej infekcji, jednak nie jest to reguła dotycząca każdej osoby.

Znaczenie mogą mieć także predyspozycje biologiczne. Przywołany projekt DecodeME wskazał osiem regionów genomu różniących się istotnie między badanymi osobami z ME/CFS a grupą kontrolną. Regiony te wiązano między innymi z funkcjonowaniem układu odpornościowego i nerwowego.

Dr Coakley zwraca też uwagę na współwystępowanie takich problemów jak fibromialgia, zespół jelita drażliwego czy nadmierna ruchomość stawów. U części osób występują również lęk lub depresja. Nie oznacza to jednak, że fizyczne objawy choroby należy sprowadzać do problemu psychologicznego.

Według specjalisty opieka nad osobą z ME/CFS powinna uwzględniać cały obraz choroby, a nie pojedynczy objaw czy jedną możliwą przyczynę.

Jak wygląda leczenie ME/CFS

Obecnie nie istnieje pojedynczy lek, który usuwałby przyczynę choroby u wszystkich pacjentów. Leczenie ME/CFS koncentruje się więc przede wszystkim na kontroli objawów, dostosowaniu aktywności do możliwości organizmu, poprawie jakości snu oraz ograniczeniu czynników prowadzących do kolejnych epizodów pogorszenia.

Wytyczne z 2021 roku, na które powołuje się dr Coakley, nie wskazują terapii zapewniającej wyleczenie. Specjalista jednocześnie podkreśla, że u części pacjentów możliwa jest poprawa funkcjonowania, czasami znaczna. Duże znaczenie może mieć opieka zespołu obejmującego lekarzy, fizjoterapeutów i terapeutów zajęciowych.

W materiale pojawiają się również informacje o lekach stosowanych eksperymentalnie lub poza ich podstawowymi wskazaniami, takich jak preparaty przeciwhistaminowe, leki przeciwwirusowe, beta-blokery czy modafinil. Ich skuteczność w ME/CFS nie została jednak potwierdzona jako standardowe leczenie choroby. Dr Coakley opisuje też doświadczenia z niskimi dawkami naltreksonu, zaznaczając, że przywołane przez niego badanie kanadyjskie nie potwierdziło oczekiwanej korzyści ponad efekt placebo.

Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie
Zespół chronicznego zmęczenia: co to jest, objawy i leczenie

W przypadku bezsenności albo wtórnych zaburzeń nastroju pomoc psychologiczna może stanowić element opieki. Nie zastępuje ona jednak podejścia do fizycznych ograniczeń związanych z chorobą.

Najważniejszym celem nie jest narzucenie choremu jednego poziomu aktywności. Obciążenie powinno uwzględniać indywidualną tolerancję i reakcję organizmu. Próba wykonania więcej „za wszelką cenę” może zakończyć się kolejnym epizodem PEM.

Dlaczego diagnoza nadal sprawia trudności

ME/CFS nie ma jednego prostego testu diagnostycznego. Dodatkowo zmęczenie, ból, problemy ze snem czy zaburzenia koncentracji mogą pojawiać się w wielu innych schorzeniach. To sprawia, że droga od pierwszych objawów do właściwego rozpoznania bywa długa.

Brak charakterystycznego markera laboratoryjnego ma także konsekwencje społeczne. Pacjent, którego badania nie pokazują oczywistego źródła dolegliwości, może spotkać się z sugestią, że przesadza albo powinien po prostu zwiększyć aktywność. Dr Coakley uznaje takie podejście za szczególnie szkodliwe.

W najcięższych przypadkach choroba prowadzi do zależności od pomocy innych osób. Jednocześnie jej nasilenie nie jest jednakowe u wszystkich chorych. Część pacjentów może pracować w ograniczonym wymiarze, inni wymagają daleko idącej zmiany codziennego trybu życia.

Co warto zapamiętać

ME/CFS różni się od typowego zmęczenia przede wszystkim trwałością objawów, ich wpływem na codzienne funkcjonowanie oraz możliwością wystąpienia opóźnionego pogorszenia po nawet niewielkiej aktywności. Charakterystyczny zestaw dolegliwości może obejmować wyczerpanie, problemy ze snem, ból, zaburzenia koncentracji, nietolerancję pozycji stojącej i PEM.

Przyczyna choroby nie została sprowadzona do jednego mechanizmu, podobnie jak nie istnieje uniwersalny lek działający u każdego chorego. W praktyce nacisk kładzie się na rozpoznanie indywidualnych ograniczeń, kontrolę objawów oraz takie gospodarowanie energią, aby nie prowokować kolejnych okresów zaostrzenia.

Udostępnij