Zwykła zmiana produktu stojącego na kuchennym stole może mieć znacznie większe znaczenie zdrowotne, niż sugerowałby jej codzienny charakter. Międzynarodowy zespół naukowców oszacował, że zastępowanie części chlorku sodu potasem mogłoby na świecie zapobiegać milionom zgonów oraz nowych przypadków chorób sercowo-naczyniowych i nerek każdego roku, enguide.pl podaje, powołując się nа rmf24.pl.
- Nadciśnienie pozostaje jednym z głównych problemów zdrowotnych
- Badacze przeanalizowali dane ze 193 krajów
- Jak działa sól z dodatkiem potasu
- WHO zmieniła podejście do zamienników soli
- Nie każdy powinien samodzielnie przechodzić na sól potasową
- Największa zmiana musi nastąpić poza domową solniczką
- Produkcja potasu może stać się kolejnym wyzwaniem
- Co naprawdę pokazują nowe dane
- Prosta zmiana z dużym potencjałem, ale nie dla wszystkich
Analiza objęła 193 kraje i kilka różnych scenariuszy wprowadzania zmodyfikowanej soli. Najbardziej ambitny wariant, zakładający szerokie zastąpienie tradycyjnej soli, wskazał na blisko 3 mln możliwych do uniknięcia zgonów rocznie oraz około 10 mln nowych przypadków chorób układu krążenia i nerek. To jednak model populacyjny, a nie zalecenie, by każda osoba samodzielnie zmieniała rodzaj soli bez uwzględnienia swojego stanu zdrowia.
Nadciśnienie pozostaje jednym z głównych problemów zdrowotnych
Nadciśnienie tętnicze dotyczy około 1,4 mld osób na świecie. Szacunki wskazują, że problem występuje u mniej więcej jednej trzeciej dorosłych w wieku od 30 do 79 lat, a podwyższone ciśnienie pozostaje jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka udaru, zawału i przewlekłej choroby nerek.
Skala konsekwencji jest ogromna. W 2023 roku schorzenia sercowo-naczyniowe odpowiadały za około 19,2 mln zgonów na świecie. W porównaniu z sytuacją sprzed trzech dekad liczba ta wzrosła o blisko połowę.
Jednym z problemów żywieniowych pozostaje nadmiar sodu. Jednocześnie dieta wielu osób dostarcza zbyt mało potasu, który uczestniczy między innymi w regulacji ciśnienia krwi.
Nie chodzi przy tym o stworzenie „zdrowej soli”, którą można spożywać bez ograniczeń. Nadal istotna jest całkowita ilość sodu w diecie. Zmiana proporcji składników ma przede wszystkim zmniejszyć jego podaż przy jednoczesnym zwiększeniu spożycia potasu.
Badacze przeanalizowali dane ze 193 krajów
Zespół związany z The George Institute for Global Health przeanalizował potencjalne skutki zastąpienia tradycyjnego chlorku sodu produktem, w którym część sodu została zastąpiona potasem.
W modelu uwzględniono pięć wariantów. Obejmowały one zarówno niemal całkowitą zmianę rodzaju używanej soli, jak i ograniczone działania dotyczące wyłącznie soli stosowanej w domach, produktów przetworzonych albo osób ze zdiagnozowanym nadciśnieniem.
Najważniejsze oszacowane efekty pełnego scenariusza przedstawiają się następująco:
- około 2,96 mln mniej zgonów rocznie związanych z chorobami sercowo-naczyniowymi i nerek,
- ponad 10 mln mniej nowych przypadków tych schorzeń w ciągu roku,
- korzyści widoczne w większości analizowanych państw,
- szczególnie duży potencjał w krajach o dużej populacji i wysokim spożyciu soli,
- znaczący efekt również wtedy, gdy zmiana obejmowałaby tylko część źródeł sodu.
„W większości krajów można by uniknąć nawet jednego na dziesięć zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych” – wskazywał prof. Bruce Neal, komentując wyniki analizy.
Nie oznacza to, że po zmianie soli automatycznie znikną zawały czy udary. Wyniki określają potencjalny wpływ rozwiązania wdrożonego na poziomie całych populacji, uwzględniając zależności między spożyciem sodu i potasu, ciśnieniem tętniczym oraz ryzykiem chorób.
Jak działa sól z dodatkiem potasu
Klasyczna sól kuchenna składa się przede wszystkim z chlorku sodu. W badanym rozwiązaniu część tego składnika zastępuje chlorek potasu, dzięki czemu jedna zmiana wpływa jednocześnie na dwa elementy diety.
Pierwszym efektem jest ograniczenie spożycia sodu. Drugim zwiększenie podaży potasu. Oba czynniki mogą sprzyjać obniżeniu ciśnienia tętniczego.
| Rodzaj soli | Sód | Potas | Główna różnica |
|---|---|---|---|
| Tradycyjna sól kuchenna | wysoka zawartość | bardzo mała lub brak | podstawowym składnikiem jest chlorek sodu |
| Sól wzbogacona potasem | niższa zawartość | wyższa zawartość | część chlorku sodu zastępuje chlorek potasu |
| Ograniczenie soli w diecie | niższe spożycie zależne od diety | zależne od innych produktów | zmniejszenie całkowitej ilości spożywanej soli |
Z punktu widzenia użytkownika taki produkt może wyglądać i być stosowany podobnie jak zwykła sól. Najważniejsza różnica pozostaje niewidoczna: zmienia się proporcja sodu i potasu dostarczana przy tej samej czynności, na przykład podczas przyprawiania posiłku.
Choroby układu krążenia nie mają oczywiście jednej przyczyny. Znaczenie mają również palenie papierosów, aktywność fizyczna, masa ciała, dieta, wiek, cukrzyca i inne czynniki. Zmiana soli jest więc jednym z możliwych narzędzi profilaktyki, a nie zamiennikiem całego leczenia.
WHO zmieniła podejście do zamienników soli
Światowa Organizacja Zdrowia w 2025 roku opublikowała wytyczne dotyczące stosowania produktów o obniżonej zawartości sodu zawierających potas. Organizacja wskazała je jako jedną z metod wspierających ograniczenie spożycia sodu i zmniejszanie ryzyka nadciśnienia oraz powiązanych chorób niezakaźnych.
Rekomendacja ma jednak charakter warunkowy. Dotyczy dorosłych w populacji ogólnej i nie obejmuje wszystkich grup.
Zamienniki soli o obniżonej zawartości sodu powinny być traktowane jako element szerszej strategii żywieniowej. Nadal podstawowym kierunkiem pozostaje ograniczenie nadmiernego spożycia soli, a nie jedynie wymiana jednego produktu na drugi.
Eksperci WHO podkreślają, że sól z potasem jest jednym z narzędzi ograniczania sodu, a nie powodem do zwiększania całkowitej ilości soli dodawanej do żywności.
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Osoba używająca produktu zawierającego mniej sodu nie powinna automatycznie uznawać, że może dodawać go do potraw bez ograniczeń.
Nie każdy powinien samodzielnie przechodzić na sól potasową
Najważniejsze zastrzeżenia dotyczą osób, których organizm ma ograniczoną zdolność usuwania potasu. Problem może pojawić się przede wszystkim przy zaawansowanych chorobach nerek, ale znaczenie mają też niektóre leki.
Zbyt wysokie stężenie potasu we krwi określa się jako hiperkaliemię. W ciężkich przypadkach może ona prowadzić do niebezpiecznych zaburzeń rytmu serca.
Dla większości zdrowych dorosłych dyskusja dotyczy przede wszystkim ograniczenia sodu. Sytuacja wygląda inaczej przy niewydolności nerek lub terapii wpływającej na poziom potasu. W takich przypadkach pozornie prosta zmiana produktu spożywczego może wymagać konsultacji z lekarzem.
„Osoby z poważną chorobą nerek oraz przyjmujące leki znacząco podnoszące poziom potasu we krwi muszą zachować ostrożność” – podkreśla nefrolog prof. Vivek Jha.
WHO wyłącza z ogólnej rekomendacji osoby z zaburzeniami nerek oraz innymi stanami, które mogą upośledzać wydalanie potasu. Zalecenie nie jest również kierowane do dzieci ani kobiet w ciąży.
Z tego powodu ryzyko hiperkaliemii pozostaje jednym z najważniejszych tematów przy projektowaniu powszechnego systemu zastępowania soli. Potrzebne są czytelne etykiety, informacje dla pacjentów i personelu medycznego oraz możliwość szybkiego rozpoznania grup, dla których produkt może być niewłaściwy.
Największa zmiana musi nastąpić poza domową solniczką
Samo zastąpienie soli w kuchni nie wykorzysta całego potencjału takiej strategii. W wielu państwach Europy i Ameryki Północnej duża część sodu nie pochodzi z soli samodzielnie dodawanej do obiadu, lecz z żywności produkowanej przemysłowo.
Pieczywo, wędliny, sery, gotowe sosy, przekąski, dania mrożone i żywność restauracyjna mogą odpowiadać za znaczną część dziennego spożycia sodu. Według przywoływanych szacunków w części krajów udział żywności przetworzonej i gastronomii sięga około 70 proc. spożywanej soli.
To właśnie dlatego naukowcy zwracają uwagę na przemysł spożywczy. Zmiana receptur na poziomie produkcji mogłaby objąć także konsumentów, którzy w domu używają bardzo mało soli, lecz regularnie jedzą gotowe produkty.
Produkcja potasu może stać się kolejnym wyzwaniem
Wprowadzenie rozwiązania na skalę światową oznaczałoby również konieczność zwiększenia podaży surowca. Dzisiejszy rynek chlorku potasu nie został zbudowany z myślą o zastępowaniu znaczącej części soli spożywczej używanej przez miliardy ludzi.
Prof. Bruce Neal zwracał uwagę, że potrzebne będzie znalezienie sposobu na zwiększenie skali produkcji chlorku potasu, jeśli zapotrzebowanie zacznie szybko rosnąć.
Znaczenie mają również cena, dostępność produktu, regulacje dotyczące składu żywności i akceptacja konsumentów. Nie każdy zamiennik ma identyczną zawartość potasu, dlatego ewentualna polityka publiczna musiałaby uwzględniać konkretne proporcje składników.
Co naprawdę pokazują nowe dane
Najbardziej rozbudowany scenariusz badaczy zakłada zmianę zarówno soli używanej bezpośrednio podczas przygotowywania potraw, jak i tej obecnej w produktach gotowych. W tym wariancie potencjalny efekt zdrowotny jest największy.
| Scenariusz | Szacowany efekt roczny |
|---|---|
| Szerokie zastąpienie zwykłej soli | ok. 2,96 mln mniej zgonów |
| Sól potasowa używana głównie w domu | ok. 1,85 mln mniej zgonów |
| Zmiana soli w produktach i gastronomii | ok. 1,56 mln mniej zgonów |
| Zmiana tylko u osób z rozpoznanym nadciśnieniem | ok. 590 tys. mniej zgonów |
| Zmiana tylko u leczonych pacjentów z nadciśnieniem | ok. 480 tys. mniej zgonów |
Różnica pomiędzy scenariuszami pokazuje, dlaczego badacze patrzą na sól nie tylko jak na decyzję pojedynczego konsumenta. Największy potencjał pojawia się dopiero wtedy, gdy zmiana obejmuje cały system produkcji i przygotowywania żywności.
Nie oznacza to również zastąpienia leków stosowanych przy nadciśnieniu. Osoby leczone nie powinny odstawiać terapii na podstawie informacji o potencjalnych korzyściach z innego rodzaju soli. Wyniki dotyczą przede wszystkim możliwości dodatkowego ograniczenia ryzyka na poziomie populacji.
Prosta zmiana z dużym potencjałem, ale nie dla wszystkich
Nowe dane pokazują, że niewielka modyfikacja składu jednego z najbardziej powszechnych produktów spożywczych może mieć zauważalny efekt w skali światowej. Model obejmujący 193 kraje wskazuje na możliwość uniknięcia niemal 3 mln zgonów rocznie, jeśli tradycyjna sól zostałaby szeroko zastąpiona odpowiednikiem zawierającym mniej sodu i więcej potasu.
Realizacja takiego scenariusza wymaga jednak czegoś więcej niż wymiany opakowania w domowej kuchni. Potrzebne byłyby zmiany w przemyśle spożywczym, większa dostępność chlorku potasu, właściwe oznakowanie produktów i jasne zasady dla osób z chorobami nerek lub stosujących leki wpływające na gospodarkę potasową. Potencjał jest duży, ale właśnie sposób wdrożenia zdecyduje, czy rozwiązanie rzeczywiście przełoży się na poprawę zdrowia publicznego.
